Azər Cəfərov
Məndə sığar iki cahan, mən bu cahanə sığmazam,
Gövhəri laməkan mənəm, kövnü məkanə sığmazam.
Həm sədəfəm, həm inciyəm, həşru sirat ədinciyəm,
Bunca qumaşu rəxt ilə mən bu dükanə sığmazam.
Gərçi mühiti-əzəməm, adım adəmdir, adəməm,
Dar ilə künfəkan mənəm, mən bu məkanə sığmazam.
Zərrə mənəm, günəş mənəm, çar ilə pəncu şeş mənəm,
Surəti gör bəyan ilə, çünki bəyanə sığmazam.
İmadəddin Nəsimi
Şübhəsizdir ki, bir gün Həqiqət Parlayacaq
Həqiqət bu gün Günəş kimi Parlayır. Axtarın!!
Allaha doğru gedən yol və mən nə üçün Bəhai oldum
Uşaqlıq illəri və ya “nənələr vadisi”
1960-ci ildə Bakı şəhərində dünyaya göz açmışam. Bütün həyatım Yasamalda keçib. Elə indi də orada yaşayıram. Anadan ateist olmuşam! Çünki yadıma gəlmir ki, nə vaxtsa, uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə Allaha, cinə, şeytana və ya hansısa fövqəlqüvvəyə inanım. Çox qəribə uşaq idim, nağıllara elə “nağıl”, uydurma hadisə kimi baxırdım. Baxmayaraq ki, mənə dayəlik etmiş və tərbiyə vermiş əsil-nəcabəti İçərişəhərdən, öz sözləri ilə desək, “Bakının göbəyindən” olan ana nənəm Səkinəxanım qatı şiə, çox dindar və mövhumatçı qadın idi.
Donuz Əti Yeyənlərin Məqamı
Sovet dövlətinin “mənəm-mənəm” dediyi zamanlarda nənəm çadrasını atmamışdı, orucu, namazı, zikri və təsbehi də öz yerində idi. Uşaq vaxtı hər dəfə ona, "Nənə, Allah yoxdur - deyəndə, cavabı belə olardı: "A bala, elə demə, dilin-ağzın quruyar!"
Beşinci mərtəbədə bir rus ailəsi yaşıyırdı; Valiya nənə və evdə qalıb qarımış qızı – Toma xala. Anam hər Novruzda şəkərburadan, paxlavadan onlara verərdi. Valiyə nənə də hər dəfə pasxada qapımızı döyüb, bişirdiklərindən bizi qonaq edərdi. Hər dəfə də nənəm ona “spasibo” deyib, gətirdiklərini qapıdan alıb, mətbəxdəki zibil qabına atardı. Sonra da gedib, əllərini yuyardı. Nənəmdən niyə belə etdiyini soruşanda cavabı belə oldu:
- O rusdur, murdardır... Onlar donuz əti yeyirlər.
Bir yaşında İki yaşında Dörd yaşında
Müsəlman Qanı İçən Yəhudi
Nənəm mənə həmişə nəql edərdi ki, “cuhudlar (yəhudilər) müsəlman uşaqlarını oğurlayıb, it kimi zəncirləyirlər. Sonra da bayramlarında onları soyundurub, bədənlərinə iynə batırıb qan çıxarır, xəmirə qatıb çörək bişirirlər”. Fikirləşirdim görəsən cuhudlar bizə niyə bu qədər nifrət edirlər... 7-8 yaşlarında olardım. Yay tətili idi. Havalar çox isti keçirdi, evdə oturmaq olmurdu. Axşamdan xeyli keçməsinə baxmayaraq, arvad-uşaq hələ də həyətdə idi. Məhəllə uşaqları ilə qaranlığa çəkilib, bir-birimizə sıxlaşıb, qorxulu hadisələr nəql edirdik. Bu dəfə cuhudların uşaqları oğurlamalarından danışırdıq. Hərdən də qorxa-qorxa ətrafa baxırdıq, sanki hardansa cuhud peyda olub, bizi oğurlayacaqdı. Ağızları söhbətə qızışmış analarımızı yaxınlıqda görüb, ürəklə söhbətimizə davam edirdik...
Binamızın birinci mərtəbəsində bir yəhudi ailəsi yaşayırdı – Alik əmi, Sveta xala, oğlanları Yefraim, Artur, Ruslan və qızları Yeva. Pəncərələrinin altından keçəndə, xüsusən də yayda qapı-pəncərənin açıq olduğu vaxtlarda, evlərindən ya balıq, ya da sarımsaq iyi gələrdi, həmişə də bundan ürəyim bulanardı. Nənəm deyərdi ki, onların pəncərəsinin altından keçəndə burnunu tut keç. Elə də edirdim. Bu məndə vərdişə çevrilmişdi. İy gəldi-gəlmədi burnumu tutub keçərdim.
Yəhudilər də Bizim Kimi İnsanlardır
Dini, irqi və milli təəssübkeşliklər (xurafatlar) mənəvi xəstəliyin bir növüdür. Əgər bu xəstəlik insanın düşüncəsindən kökündən çıxarılmasa, böyük bir ağaca çevrilir və onun meyvəsi nifrət olur. Anam bu vərdişi mənə məcburən tərgitdi. Anam müəllimə idi və xurafatlardan uzaq idi və bir gün o mənə dedi:
- Qaqaş, elə etmə, ayıbdır, görüb inciyərlər. Sveta xala hər şeydən inciyəndir. Onlar da bizim kimi insandırlar. Alik əmi yaxşı adamdır. Qonşuların işıq və ya su ilə problemi olanda tez gedib təmir edir və heç kimdən də pul almır. Sveta xala da qonşulara pulsuz iynə vurur. Onlar cuhudur, ağıllıdırlar. Bilirlər ki, balıq və sarımsaq xeyirli qida məhsullarıdır və ona görə də hər gün yeyirlər.
Yefraim bizimlə həmyaşıd olardı, bəlkə də 1-2 yaş balaca idi, indi artıq yadımda deyil. Rus bölməsinə getsə də Azərbaycan dilində bizim kimi danışırdı. Evdə isə öz dillərində danışırdılar. Yefraim də həyətdə idi. Uşaqlardan biri:
- Yefraim, bura gəl! – deyə onu çağırdı. Yefraim bizim yanımıza gəldi.
- Yefraim, de görüm, nə üçün cuhudlar müsəlman uşaqlarının oğurlayıb, qanını içirlər?
Yefraim and-aman etdi ki, bu yalandı.
- And iç ki, cuhudlar müsəlman qanı içmirlər... - dostumuz davam etdi.
Yefraim:
- Allah haqqı yəhudilər müsəlman qanı içmirlər, Ətağanın cəddi, Həzrət Abbas haqqı yalandır...
Kinli və Qəddar Allah
Yay tətillərində çox vaxt Füzuli rayonunun Horadiz kəndinə ata nənəm Leylanın yanına gedərdim. O da çox dindar və mövhumatçı qadın idi. Özünün dediyinə görə seyid idi. Əlini qonum-qonşunun boğazına, qarnına, belinə çəkib ağrıları götürərdi. Özüm neçə dəfə bunun şahidi olmuşdum. Hər dəfə də kəndə gələndə məni “imama” (pirə) aparıb, oradakı divarları, daşları öpdürərdi.
Ona deyəndi ki, - Nənə, Allah yoxdur... Cavabı belə olardı:
- Kəs səsini, axmaq oğlu axmaq...
Bir gün nənəm mənə kəndlərində baş vermiş bir hadisə haqqında danışdı: kəndlərində Allahsız bir kişi varmış, bir gün inəyi bala doğur. Buzov səhərə kimi böyürüb, kişini yatmağa qoymur, kişi də bıçağı götürüb, inəyin gözü qarşısında buzovun dilini kəsir və buzov qanaxmadan ölür.
- Sonra bilirsən nə oldu?... - nənəm dedi - üç uşağı anadan lal doğuldu, 5-6 yaşlarında analarının gözləri qarşısında öldülər.... Sənsə deyirsən Allah yoxdur.. Gör hələ Allah öləndən sonra etdiyi zülmə görə Cəhənnəmdə onun başına nə oyunlar gətirəcək. Hər gün onu qır qazanında yandırıb, öldürəcək, sonra dirildib, təzədən yandıracaq. Allah Ədldir (yəni Ədalətlidir), edilən zülmləri yerdə qoymur...
Bu hadisə məni çox heyrətləndirdi, deyərdim ki, sarsıtdı, qorxdum, səhərə kimi yata bilmədim; bəlkə doğrudan da Allah var? Əgər o doğrudan da varsa, necə də kinli və qəddardır....
Nənəmgilin kəndində Qədir adında oğlan yaşıyırdı. Qədir yeddinci sinifə keçmişdi. Mənimlə yaşıd idi, 12-13 yaşları olardı. Ayaqyalın qara, arıq kənd uşağı idi. Səhərdən axşama kimi günün altında kəndi ələk-vələk edərdi. Çəpərləri aşıb, həyətdən həyətə keçərdi. Kənddəki bütün hadisələrdən xəbərdar idi. Həyətlərdəki bütün itlər onu tanıyırdılar, ona hürmürdülər. Hər gün günorta vaxtı çəpəri aşıb, bizim həyətə keçərdi (heç vaxt qapıdan girməzdi). Özü də həmişə yemək vaxtı gələrdi, nənəm onu da süfrəyə otuzdurardı. Nənəmə “Leylan mama” deyərdi. Yeməkdən sonra məni kəndin oğlanları ilə oynamağa aparardı. Biz də uşaqlarla ya arxda çimməyə, ya da kəndin ətrafındakı dərələrdə “raqatka” ilə quş vurmağa gedərdik.
Nənəmin söhbəti məni çox düşündürmüşdü. Bir gün nənəmin dediklərini Qədirə danışdım. Qədir çiynini çəkib, “eşitməmişəm” – dedi - “Namaz babamdan soruşaram”. İki gün sonra Qədir məni özü ilə eşşək arabasında ot gətirməyə apardı. Yolda o mənə dedi ki, bu əhvalatı Namaz babasından soruşub.
- Namaz baba dedi ki, bu hadisə bizim kənddə deyil, Yeddiçinar kəndində olub, həm də o kişinin uşaqlarının hamısı deyil, yalnız biri anadan lal olub, həm də lal övladı deyil, normal övladı ölüb. Buzovun dilini lal övladı anadan olandan əvvəl yox, sonra kəsib......
Bu xəbər məni əvvəlki halətimə qaytardı. Heç bir möcüzə baş verməmişdi. Hər şey gün kimi aydın idi; nənəm faktların yerini dəyişib, öz əlavələrini artırıb, onlardan nağıl düzəltmişdi. Bütün dinlər bu cür yalançı nağıllar əsasında yaradılırlar. Namaz babanın dediklərini nənəmə danışdım, onu yalan məlumat verməkdə ittiham etdim. Nənəm dedi:
- Nə olsun ki...Allah bilirdi ki, o kişi nə vaxtsa inəyin balasının dilini kəsəcək, onu bu işdən yayındırmaqdan ötrü ona lal övlad vermişdi və övladının birini öldürmüşdü ki, övlad itkisinin ağrısını dadsın, heyvanlara zülm etməsin.. Çünki Allah hər şeyi əvvəlcədən bilir...
Əlbəttə onun dedikləri məni qane etmədi, öz fikirimdə qaldım: Allah yoxdur!! ....
Ana Yurdum Yasamal
Yasamal rayonunda 52 saylı məktəbdə oxumuşam. 10-cu sinifdə “İctimaiyyət” adlı fənn keçirdik. Həmin fənni bizə Əkbər müəllim tədris edirdi. 50-55 yaşlarında olardı. O fənni çox sevirdim. Fənn şagirdlərdə materialist və ateist dünyagörüşün formaşdırılmasına və sovet quruluşuna məhəbbətin yaradılmasına xidmət edirdi. Kitabda yazılanlar mənim dünyagörüşümlə üst-üstə düşürdü, hər cümləsi ürəyimə yağ kimi yayılırdı. Hər dəfə dərsdə əlimi qaldırıb, cavab verməyə və öz biliyimi nümayiş etdirməyə çalışırdım. Bu da “İctimaiyyət” fənnindən zəhlələri gedən sinif yoldaşlarımı, xüsusən də qızları qıcıqlandırırdı. O dövrdə oxuduğum bədii əsərlərin təsiri altında idim. Pavel Korçagini və Ovodu özümə kumir etmişdim. Hər ikisi inqilabçı və “döyüşkən ateist” idi.
Dindar Kommunist
Əkbər müəllim öz izahatları ilə fənnin konsepsiyasını şübhə altına alır, hər mövzunu sonda fənnin ruhuna zidd olaraq, gətirib Allahın varlığına bağlayırdı. Siyasi baxışlarında əsl “antisovetçilik idi”. Hətta bir dəfə cuşa gəlib, dedi ki, Kommunist Partiyasının XX qurultayından (1956-cı ildə) sonra əsl sovet hökumətini “saxta sovet hökuməti” əvəz edib, xalqın əsl düşməni yoldaş Stalin deyil, Xruşov idi. Mircəfər Bağırov əsl kişi adam olub, müharibə vaxtı azərbaycanlı əsgərləri incitdiyinə görə neçə-neçə rus generalını özü şəxsən güllələyib. Bu cür söhbətlər məni dilxor edirdi. Əkbər müəllimi “kommunizmin düşməni” hesab edirdim. Əmin idim ki, “Stalinin şəxsiyyətinə pərəstiş” bəşəriyyətin kommunizmə doğru hərəkətini ləngidib, bəlkə də 50-100 il dala atıbdır. Səkinəxanım nənəm həmişə deyərdi ki, “o bığlı (Stalin) ilə o dördgöz (Mircəfər Bağırov) çox papaqları boş qoyublar, gorbagor olsunlar, alçaqlar”. Nənənim sovet hökuməti ilə düşmənçiliyinin şəxsi motivləri var idi. Özünün dediyənə görə “Şura hökuməti” onun atasının gəmilərini, anbarlarını, dükanlarını, hətta neçə-neçə mülklərini əlindən alıb, özlərini dilənçi vəziyyətinə salıb, hətta anasının boynundan, barmaqlarından qızıl əşyalarını da götürüblər. Bundan sonra hər ikisi dözməyib cavan ölüblər. Dayıları, əmiləri, bibiləri İrana qaçıb. Nənəmi xalası götürüb saxlayıb.
Bağırov Stalin
Zalım Oğlu
Əkbər müəllim kommunist partiyasının üzvi idi, deməyəsən həm də məktəbin parktomu (Partiya Komitəsinin sədri) idi, tarix və ictimaiyyət kimi “siyasi fənləri” tədris edirdi. Amma əslində sovet hökumətinin ayağının altını qazmaqla məşğul idi. Əkbər müəllimin söhbətləri, xüsusən Allahın varlığı haqqında dedikləri uşaqların, xüsusən də qızların ürəyindən idi. O danışdıqca qızlar mənə baxıb, qımışırdılar. Gözlərimi Əkbər müəllimə dikib, sifətimdə laqeydlik ifadəsi yarada bilsəm də, yanaqlarımın və qulaqlarımın qızarmasının qarşısını heç cür ala bilmirdim. Zalım oğlu dərs danışanda da gözlərini həmişə mənə dikərdi, sanki sinifdə məndən başqa şagird yox idi. Gərginlikdən az qala nəfəsim kəsilirdi. Əkbər müəllimin dediklərindən çox, qızların qımışması məni özümdən çıxarırdı.
Bir gün Əkbər müəllim mənə dərsdən sonra qalmağı xahiş etdi. Söhbətin məğzi mənə məlum idi, ürəyimə dammışdı. Uzun illərdən (təqribən 40 il) sonra həmin söhbətin bütün detalları əlbəttə yadımda deyil. Amma bəzi dediklərini unutmamışam, çünki məndə çox güclü təəssürat yaratmışdı. O, dedi:
- Oğul, sənin dünyagörüşünə hörmət edirəm, dildə deməsən də, baxışından hiss edirəm ki, mənim dediklərimlə razı deyilsən. Bizim hökumətimiz də, partiyamız da istəyir ki, sən o cür düşünəsən... Düz edirsən, yaxşı edirsən, afərin sənə... Partiyanın, hökumətin istədiklərini etmək lazımdır. Həmişə sənə əla yazmışam, bundan sonra cavab verməsən belə, heç dərsimə gəlməsən belə yenə əla yazacağam. Sən o biri uşaqlardan hər cəhətdən fərqlənirsən - savadınla, geyiminlə, mədəniyyətinlə.. Başqa cür ola da bilməz, müəllim ailəsindənsən, bu dağlı balalarından fərqlənməlisən, axı. Sənə böyük hörmətim var... Oğul, dərsi qoyuram bir kənara, bu həyatda o qədər şeylər görmüşəm ki, danışmaqla qurtaran deyil. Müharibə vaxtı kənddə jmıx da yemişik, acından uşaqların necə şişdiklərilərini də görmüşəm.. Həyatımda hər cür insanlar olub, o qədər insanların əvvəlini və sonunu görmüşəm ki.. Bir şeyə bu həyatda əmin olmuşam: Allah var.....