© 2016 Azər Cəfərov yazıçı 

Xristianliq

Qədim eradan yeni eraya keçid dövründə özünün tənəzzül mərhələsinə qədəm qoymuş yəhudilik dərin böhran içində idi. Hamı öz gəlişi ilə yəhudiləri bu böhrandan xilas edəcək bir peyğəmbər gözləyirdi. Bu vaxt Fələstin torpağında yeni bir Peyğəmbər zühur edir. Xristianlıq öz adını həmin Peyğəmbərin – İsa Məsihin adından alır ki, bu da “seçilmiş”, “məsh edilmiş”, “kamil”, “nurlanmış” mənasındadır. İsa Məsih qanını və canını insanların xilası naminə qurban vermiş Xilaskardır. Onun zühurundan bəhs edən Yazı – “İncil” xristianların ən müqəddəs kitabı sayılır. İlk xristianlar milliyətcə yəhudi olmuşlar. Xristianlıq yəhudi mühitində yarandığına görə bu din xristianlığın bir çox təlimlərində öz təsirini göstərmişdir. Artıq I əsrin ortalarında xristianlıq Fələstin torpağından kənara çıxaraq, Roma imperiyasının hər yerinə və ondan kənar ərazilərə yayılmışdır. Xristianlığın teoloji əsaslarının formalaşmasında sələfi İudaizmin böyük rolu olmuşdur.

Xristianlığın Tarixini Dörd Dövrə Bölmək Mümkündür:

  • Antik xristianlıq (I – V əsrlər);

  • Orta əsrlər xristianlığı (VI – XV əsrlər);

  • Yeni dövrün xristianlığı (XVI – XX əsrin birinci yarısı);

  • Müasir dövrün xristianlığı (XX əsrin ikinci yarısı – XXI əsr)

 

Antik xristianlığın tarixində beş əsas əlamətdar hadisə - mərhələ, beş əsas dönüş nöqtəsi ayrılır.

Birinci mərhələ – 325-ci ildə Nikeyada I Ümumdünya Kilsə məclisinin keçirilməsi oldu. Həmin məclisdə “Dinin rəmzləri” adlı sənədin qəbulu ilə xristianlığın (vahid, bölünməmiş xristianlığın) həm dini təlim, həm də təşkilatı baxımdan formalaşması sona yetdi. Digər tərəfdən bu Məclisin İmperator Konstantin tərəfindən təşkil edilməsi və məclisin qərarına uyğun olaraq, imperator hakimiyyəti tərəfindən bidətçilik yolunu tutmuş xristian icma başçılarının – Ariya və onun ardıcıllarının təqibinə göstəriş verilməsi Xristianlığın dövlət dininə və ya rəsmi dinə çevrilməsindən xəbər verirdi. 

İkinci mərhələ - 381-ci ildə Kostantinopolda II Ümumdünya Kilsə Məclisinin keçirilməsi, Dini rəmzlərə əlavələrin edilməsi və yeni ortaya çıxmış bidətçilərin pislənməsi ilə səciyyələnir. Bu məclis xristianlığın bir təlim kimi hələ də formalaşmaqda olduğunu göstərirdi.

 

Üçüncü mərhələ - 419-cu ildə Karfagen şəhərində məhəlli Kilsə məclisinin keçirilməsi ilə əlamətdir. Bu məclis “məhəlli” adı altında tanınsa da xristianlığın sonrakı inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu məclisdə “Əhdi-Cədid”ə daxil olan kitabların dəqiq siyahısı təsdiq olunmuşdur.

Dördüncü mərhələ - 431-ci ildə Efesdə III Ümumdünya kilsə məclisi keçirilir. Məclis nestorianların (Nestoriy, Konstantinopol patriarxı) baxışlarını tənqid edib, onları kafir elan edir.  Bu da V əsrdə Xristianlıq daxilində ilk parçalanmanın əsasını qoyur. Həmin əsrin əvvələrində rəsmi Xristianlıq daxilində İsa Məsihin təbiəti ilə bağlı sual ortaya çıxmışdı: O, kimdir? Allah, yoxsa insan. Patriarx Nestoriy və onun tərəfdarları Onun insan olduğunu deyirdilər. Lakin əksər xristian ruhaniləri bu suala başqa cür cavab verirdilər: İsa Məsih eyni zamanda həm Allah, həm də insandır. Bu cavab Efes məclisinin rəsmi qərarı oldu. Məclis qərarından sonra nestorianlar imperiyanın ucqarlarına qaçırlar. Nestorianlıq bizim dövrdə də mövcuddur. Onların icmalarına Hindistan, İraq, İran, Suriya və Türkiyədə rast gəlinir. Onların sayı 200 min nəfərdən çox deyildir.

Beşinci mərhələ - 451-ci ildə Halkidonda IV Ümumdünya kilsə məclisi keçirilir. Məclis bu dəfə monofizitləri (yun. “birtəbiətlilər”, “mono”-bir, “fizik” –təbiət) pisləyir. Monofizitlər İsa Məsihin bir təbiətli – Allah olduğunu iddia edirdilər. Onların təliminə görə, İsa Məsih birinci Zühuru zamanı zahirən insana bənzəsə də, mahiyyətcə insan olmamışdır. Lakin kilsə başçıları və əksər keşişlər o fikirdə qaldılar ki,  İsa Məsihin ikili təbiəti olmuşdur: Allah və insan. Məclis monofizitləri rədd edir və lənətləyir. Onlar imperiyanın ucqarlarına qaçmaq məcburiyyətində qalırlar. Efiopiya, Erməni və Misir (kopt) kilsələri monofizit kilsələri hesab olunur. Halkidon məclisi ilə antik xristianlığın formalaşması qismən başa çatır. 

Tədricən vahid dini təlimin formalaşması və təşkilatı formanın yaranması ümumi dini təlimi və xristian kilsəsini formalaşdırır. Xristian ilahiyyatçılarının nəzərincə, kilsə tarixi təşkilat deyildir, o İsa Məsihin mövcudluğunun mistik, yerdəki maddi, cismani formasıdır. Bununla əlaqədar, pravoslav və katolik ilahiyyatçıları kilsənin spesifikliyini, onun sosial təşkilatlanmanın istənilən formasından fərqli olduğunu göstərirlər. 

Tarixi faktların və yazılı mənbələrin təhlili göstərir ki, kilsənin formalaşması birdən birə baş verməmişdir. Onun tarixi zəruriliyi, yəni belə bir sosial təşkilatlanmanın ortaya çıxması xristian icmaları daxilində gedən proseslərlə əlaqədar olmuşdur. Müqəddəs həvarilərin, Peter və Pavelin xristian icmalarına yazdıqları məktublardan göründüyü kimi, həmin icmalarda dini təlimlərin şərhi və mülkiyyətin bölüşdürülməsi ilə bağlı tez-tez ziddiyyətlər yaranırdı. Mübahisələrin yaranması, icmalarda münasibətlərin tənzimlənməsi, iyanələrin yığılması, ehtiyacı olanlara köməyin çatdırılması, xəstələrə və həbsdə olan din qardaşlarına yardım göstərilməsi xüsusi vəzifəli şəxslərin ortaya çıxmasını zəruri edirdi. Tarixçilər təsdiq edir ki, artıq bizim eranın II əsrində icmalarda ağsaqqallar-keşişlər  yaranmağa başlayır. İlk əvvəllər onların vəzifəsi təşkilati-təsərrüfat işlərindən ibarət idi. Hərdən bu keşişlərə episkoplar da deyirdilər. Keşiş-yepiskoplar (onlar ancaq kişilərdən ibarət idi) icmanın öz üzvləri arasından seçilirdi. Onlara köməkçi kimi rütbəcən kiçik olan diakonlar da seçirdilər. Diakonlar arasında qadınlar da var idi. II əsr ərzində keşişlər arasından yüksək rütbəli vəzifəli şəxslər – yepiskoplar ayrılmağa başlayır. Bununla da xristianlıqda xüsusi sosial qrup – ruhanilərin formalaşması prosesi başlayır.

Antik xristianlığın teoloji əsasları. Antik xristianlığın rəsmi dini təlimi V əsrdə təşəkkül tapmışdır. O, Bibliya və Ümumdünya Məclislərinin qərarlarına əsaslanır. Antik xristianlığın rəsmi dini təlimi sonradan yaranmış xristian məzhəbləri tərəfindən tam və qismən qəbul olunmuşdur. Bu məzhəblərin antik xristianlıq təliminə etdikləri əlavələrə gəldikdə isə bu əlavələr xüsusi teoloji qatlar olub, onları bir-birindən fərqləndirir, bəzən isə bir-birinə qarşı qoyur.

 

Antik xristianlıqda müasir xristian məzhəbləri tərəfindən qəbul olunmuş doqquz əsas təlimi ayırmaq mümkündür. Bunlar aşağıdakılardır:

  • Bibliya haqqında təlim;

  • Fövqəltəbii varlıqlar haqqında təlim;

  • Peyğəmbərlər haqqında təlim;

  • Ruh haqqında təlim;

  • Axirət həyatı haqqında təlim;

  • İsa Məsihin ikili təbiəti haqqında təlim;

  • İsa Məsihin birinci gəlişi haqqında təlim;

  • İsa Məsihin ikinci gəlişi haqqında təlim;

  • Günahların satın alınması haqqında təlim.

 

Bibliya Haqqında Təlim

Bibliyanın əsas müəllifi Allahdır. Onun qələmə alınmasında 40 insan iştirak edib. Allah Vəhy və ilham vasitəsilə onlara qələmə alacaqları məlumatları çatdırıb. Bibliyanı Müqəddəs Kitab və Allah Kəlamı da adlandırırlar. Bibliya iki hissədən ibarətdir: Əhdi-Ətiq (Köhnə Əhd) və Əhdi-Cədid (Yeni Əhd). Əhdi-Ətiq Müqəddəs Yazı kimi həm yəhudilər, həm də xristianlar tərəfindən, Əhdi –Cədid isə yalnız xristianlar tərəfindən qəbul edilir. Əhdi-Cədid dörd İncildən (Yevangeliyadan) ibarətdir. “Yevangeliya” yunan dilində “Xoş müjdə” mənasını bildirir. İncillərin ikisi İsa Məsihin bilavasitə şagirdləri Matta və Yəhya, ikisi isə şagirdlərinin şagirdləri – Mark və Luka tərəfindən yazılmışdır. İncillərdən başqa Əhdi-Cədidə “Həvarilərin işləri”, İsa Məsihin həvarilərinin xristian icmalarına məktubları və nəhayət Allahkəlamçısı Yəhyanın Vəhy kitabı daxildir.

 

Fövqəltəbii Varlıqlar Haqqında Təlim (Üçlük)

Antik xristianlığın rəsmi təliminə uyğun olaraq dünyada üç qrup fövqəltəbii varlıqlar vardır: Üçlük; mələklər; murdar ruhlar. Üçlük haqqında təlimin əsas ideyası odur ki, Tək Allah eyni zamanda üç sifətdə mövcuddur: Allah-Ata, Allah-Oğul və Allah-Müqəddəs Ruh. Burada “sifət” dedikdə ruhi bədən nəzərdə tutulur. Bu o deməkdir ki, Tək olan Allahın üç müxtəlif ruhi bədəni vardır. Üçlüyün bütün sifətləri insanların yanına fiziki və ya maddi bədəndə gələ bilər və Onlar ən mükəmməl keyfiyyətlərə malikdirlər: Əbədilik, Qüdrətlilik, Hər yerdə var olan və s.

 

Allah-Ata dünyanı Üçlüyün digər sifətlərinin köməyi ilə xəlq etmişdir, lakin bu sifətlərin xəlqetmədə iştirak forması insan üçün dərk edilməzdir. Xristian ilahiyyatçıları hesab edir ki, Üçlük haqqında təlim insanın əqli üçün ən dərkolunmaz məsələlərdən biridir.

Nə üçün üç ayrı bədəni təsəvvür etmək, lakin bunun üç allah deyil, bir Allah hesab etmək lazımdır? Xristian ilahiyyatçıları bunun Allahın insanlardan gizlətdiyi sirr olduğunu bildirirlər.

 

Fövqəltəbii Varlıqlar Haqqında Təlim (Mələklər).  “Yəhudilik” bölməsində mələklər haqqında təlimlə tanış olduq. Xristianlıqda mələklər haqqında təlim İudaizmdən demək olar ki, fərqlənmir. Lakin xristianlıqda onları həmçinin “pak ruhlar” və “xeyirxah ruhlar” adlandırırlar. Mələklər Allahın Özünə köməkçi və xeyirxah işlər görməkdən ötrü yaratdığı gözəgörünməz, bədənsiz, cinsi olmayan varlıqlardır. Onların sayı milyardlarladır. Mələklər ölümsüzdürlər (İudaizmdə onlar iki qrupa – ölümlü və ölümsüzlərə bölünürlər). Mələklər öz məqamlarına görə böyük və kiçik mələklərə bölünürlər. Böyük mələkləri Serafimlər adlandırırlar. Mələklər içərisində ən böyüyü Mikayıl hesab olunur (yəhudilər onu Metatron adlandırırlar). Xristianların dini təsəvvürlərinə görə kiçik mələklərin iki, böyük mələklərin – Serafimlərin altı qanadı vardır.

Fövqəltəbii varlıqlar haqqında təlim (murdar ruhlar).  Murdar ruhları bəzən yunan dilindən götürülmüş “demon” və ya rus dilindən götürülmüş “bes” də  adlandırırlar. Bu varlıqların əsas funksiyası Allaha qarşı çıxmaq və şər işlər törətməkdir. Mələklər kimi onların da sayı çoxdur, lakin mələklərdən iki dəfə azdırlar. İudaizimdə olduğu kimi, Xristianlıqda da onlar bədənsiz və ölümsüz hesab olunurlar. Murdar ruhların mənşəyi daha maraqlıdır. Yəhudilər hesab edir ki, murdar ruhların bir hissəsini Allah yaradıb, qalanları isə öz aralarında və insanlarla cinsi əlaqədən törəmişlər. Antik xristian təliminə görə murdar ruhlar özlərini mələklərdən törətmişlər. Belə ki, günah etmiş mələk pak ruh statusundan murdar ruh statusuna düşür. Ona görə də murdar ruhları çox vaxt “keçmiş mələklər” və ya  “yıxılmış mələklər” adlandırırlar.

Antik xristianlıq təliminə görə İblis (Şeytan) murdar ruhların başında durur. İblis (“Dyavol” – yun. şərçi) də keçmişdə mələk olub. O, Allahın ilk xəlq etdiyi varlıq hesab olunur. İlk vaxtlar o Lütsifer adını daşıyırmış. Günah etdikdən sonra İblis və ya Şeytan (Satan – ivrit. düşmən) adlandırılmışdır.

Peyğəmbərlər Haqqında Təlim

Bu təlimin əsas ideyası odur ki, insanlar peyğəmbərlərə ehtiramla yanaşmalıdırlar. Peyğəmbərlər insanlara İlahi həqiqətləri və göstərişləri çatdırırlar. Onların gətirdiyi həqiqətlər üç hissədən ibarətdir:

  • Haqq din haqqında həqiqət (Allaha necə inanmaq və ibadət etmək lazımdır);

  • Mömin həyatı haqqında həqiqət ( həyat tərzi);

  • Gələcək haqqında həqiqət (insanları gələcəkdə nə gözləyir).

 

Xristianlar Əhdi-Ətiqdəki bütün peyğəmbərlərə, həmçinin Əhdi-Cədiddəki Vəftizçi Yəhya və Allahkəlamçısı Yəhyaya ehtiram göstərirlər.

Ruh Haqqında Təlim

Antik xristian təliminə görə ruh insanın fövqəltəbii hissəsidir, yəni bədəndən fərqli olaraq o, təbiətin qanunlarına tabe deyildir. O, bədəndən asılı olmayıb, ondan kənarda yaşaya bilər. Hər bir insanın ruhunu Allah xəlq etmişdir və o ölümsüzdür.

Axirət həyatı Haqqında Təlim

Bu təlimin əsas ideyası odur ki, axirət həyatında Cənnət və Cəhənnəm vardır. Onlar insanlar üçün əlçatmaz xüsusi fövqəltəbii məkanda yerləşmişlər. Cənnət möminlərin, Cəhənnəm isə günahkarların göndərildiyi yerdir. Xristian təliminə görə, Adəm və Həvvanın səhvi ucbatından bütün insan nəsli (İsa Məshin anası Məryəmdəm başqa) ilkin günahın daşıyıcısıdır. İsa Məsihə iman gətirib, tövbə etməklə ilkin günahdan qismən qurtulmaq mümkündür.Lakin bu hələ tam qurtuluş deyildir. Ona görə də xristianların təsəvvürünə görə möminlər günahkarların tam əksi deyillər, onların yalnız tövbə etmiş hissəsidirlər.

Antik xristian təliminə görə, axirət həyatı iki mərhələdən ibarətdir: birinci mərhələ - bədənin ölümündən İsa Məsihin İkinci zühuruna kimi, ikinci mərhələ - İsa  Məsihin ikinci Zühuru ilə başlayıb, əbədiyyətə qədər davam edir, yəni sonu yoxdur. Birinci mərhələdə Cənnət və Cəhənnəmdə insanların yalnız ruhları yaşayır, ikinci mərhələdə ruhlar bədənlərlə birləşirlər. Cəhənnəm hər iki mərhələdə eyni yerdə qalır, Cənnət isə ikinci mərhələdə göydən Yerə enir.

İsa Məsihin İkili Təbiəti Haqqında Təlim

Antik xristian təliminə görə, İsa Məsih həm Allah, həm də insandır. Yahova şahidləri təlimindən başqa bütün xristian məzhəbləri – pravoslavlıq, katolisizm, lüteranlıq, baptizm, əllincilər və s. bu müddəanı qəbul etmişdir. Yahova şahidlərinin təliminə görə isə İsa Məsih, nə Allah, nə də insandır. O, yerə göndərilmiş Mikayıl adlı mələkdir.

İsa Məsihin birinci Zühuru haqqında təlim.

Bu təlimin müddəaları aşağıdakılardan ibarətdir: İsa Məsih təqribən 2000 il əvvəl zühur etmişdir. O, Məryəm adlı bakirə qadından və Müqəddəs Ruhdan doğulmuşdur. O, insanlara həqiqi təlim gətirmiş və onların günahlarını satın almışdır (“günahların satınalınması” xüsusi təlimdir). Doğulduqdan dərhal sonra Onun İlahi məqamı üzə çıxmışdır: O, beşikdə ikən danışır; beş yaşında çay  kənarındakı çamırdan 12 quş düzəldir, onlara can verir; xəstələrə şəfa verir; ölünü dirildir; suyu şəraba çevirir; suyun üstü ilə gedir; bir neçə çörəyə və balığa bərəkət verir və beş min nəfəri doyurur. İsanın seçilmiş olması Allahın oğlu olması ilə əlaqələndirilir. O, diyar-diyar gəzib yəhudiləri günahlarından tövbə etməyə, İordan çayının suyunda vəftiz olunmağa çağırırdı. Özü də 30 yaşında ikən vəftiz olunur:

“ İsa vəftiz olunub o anda sudan çıxdı və budur, göylər açıldı və Allahın Ruhunun göyərçin kimi enib Onun üzərinə gəldiyini gördü. Və budur, göylərdən bir səs dedi: Bu, Mənim sevgili Oğlumdur. Ondan çox məmnunam” (Matta, 3:16-17).

İsa Məsih həbs edilmiş, saxta ittihamlar əsasında çarmıxa çəkilməklə edam olunmuşdur. O, ölmüş, ölümündən üç gün sonra dirilmiş, dirilmədən 40 gün sonra səmaya çəkilmişdir.

İsa Məsihin İkinci Zühuru Haqqında Təlim

Bu təlim İsa Məsihin ikinci gəlişinin vaxtı, üsulu və məqsədləri ilə bağlı suallara cavab verir. İkinci zühurun vaxtı - Allahın sirridir. İsa Məsih buludlar üzərində gələcək. Onun gəlişinin məqsədi dünyanın sonunu həyata keçirməkdir. Dünyanın sonu dedikdə bura ölülərin dirilməsi, diri bədənlərin təzələnməsi, ölülər və dirilər üçün Məhşərin qurulması, möminlər üçün Yerdə xoşbəxt həyatın qurulması, günahkarların Cəhənnəmə göndərilməsi nəzərdə tutulur.

Günahların Satın Alınması Haqqında Təlim 

Bu təlimə görə, İsa Məsih əzabları və ölümü vasitəsilə bütün insanların  günahlarını satın almışdır. O, möminlərə Cənnətə düşmək imkanı vermiş və onları Cəhənnəm təhlükəsindən qurtarmışdır. Onun ölümünə kimi Cənnət hamının üzünə bağlı olub. Bu Adəm və Həvvanın ilkin günahına (bəşəriyyətin tarixində ilk günah; onlar qadağan olunmuş bəhəri yemişlər) görə tətbiq olunan cəza idi. Cənnətə heç kim buraxılmadığına görə, həm möminlər, həm də günahkarlar Cəhənnəmə düşürdü. Cəhənnəmdə onların vəziyyəti fərqli idi: günahkarlar əzablara məruz qalır, möminlər isə Cənnətə düşmək vaxtlarını gözləyirdilər. Ölümündən sonra İsa Məsih Cəhənnəmə enmiş oradakı möminləri özü ilə Cənnətə aparmışdır. Bu hadisədən sonra möminlərin yeni dəstəsi birbaşa Cənnətə daxil olmağa başlamışlar. Xristianlıqda “Allah aqnetsi” (latın.Agnus Dei) ifadəsi işlədilir. Burada öz ölümü ilə insanların günahını satın almış İsa Məsih ifadə olunur.

Antik xristianlıq bizim dövrün əsas dünya dininin – Xristianlığın mənbəyi olmuşdur. Sonralar xristianlıq çoxsaylı məzhəblərə bölünsə də, bu məzhəblərin hamısının teoloji əsaslarında bu təlim özül qat əmələ gətirir. Xristian məzhəblərinin hər biri, istisna olmadan, antik xristianlıq dövründə xristianların Müqəddəs Yazısı kimi formalaşmış və tanınmış Bibliyaya əsaslanır və onu dini təlimlərin yeganə mənbəyi kimi qəbul edirlər.

Antik xristianlığın bütün doqquz təlimi pravoslavlar, lüteranlar, baptistlər, əllincilər tərəfindən, səkkizi katoliklər (axirət həyatı haqqında təlimdən başqa), altısı adventistlər (Bibliya, fövqəlvarlıqlar, peyğəmbərlər, İsa Məsihin təbiəti, İsa Məsihin  birinci gəlişi, günahların satın alınması haqqında təlim) tərəfindən qəbul edilmişdir. Az təlim (Bibliya, peyğəmbərlər, İsanın birinci gəlişi, günahların satın alınması və qismən fövqəltəbii varlıqlar haqqında təlim) Yahova şahidlərinin təlimində öz yerini tapmışdır. Bütün xristian məzhəbləri antik xristianlıq təliminə öz xüsusi təlimlərini əlavə etmişlər.

Xristianlıqda ruhaniliyin yaranması. Antik dövrün ilk xristian icmalarında ruhani təbəqə olmamışdır. Dindarların sayı çoxaldıqca və xristianlığın Roma imperiyasının dövlət dininə çevrilməsi ilə əlaqədar olaraq kilsə təşkilatı təşəkkül tapır. Yaranmış kilsə iyerarxiyasına üç əsas pillə daxil idi: yepiskopluq, presviterianlıq (keşişlər), dyakonlar. Katolisizm bu bölgünü saxlayaraq sonralar Roma papasını kilsə iyerarxasiyasında  ali şəxsiyyət elan etmiş və iyerarxiya pilləkənində papadan sonra ikinci pillədə duran kardinal titulunu təyin etmişdir. Pravoslavlıq öz növbəsində patriarxı avtokefal kilsəsinin başçısı elan etmiş və miropolit rütbəsini müəyyən etmişdir. Xristian ruhaniləri sırasına daxil olan şəxsin üzərində əl vurma (əl qoyma) ayini həyata keçirilir. Xristian ruhaniləri kilsədə xüsusi mövqeyə malikdir və bir sıra funksiyaları yerinə yetirir. Bunlardan başlıcaları din təliminin təbliğ edilməsi, ayinlərin icrası, dini məsələlərdə dindarlara rəhbərlik edilməsidir.

Reformasiya hərəkatı xristian ruhaniliyinin vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirmişdir. Protestant məzhəblərinin əksəriyyəti “ümumi ruhanilik” prinsipini qəbul etmişdir. Bu məzhəblərdə ayin xidmətçiləri olan pastoru, presviteri “ruhani” hesab etmirlər.

Azərbaycanda xristianlıq. Azərbaycana xristianlıq Qafqaz Albaniyası vasitəsilə gəlmişdir. Müasir Azərbaycanda xristianlıq Alban-Udi xristian kilsəsindən başqa pravoslavlıq, katoliklik və protestantlığın qolları, habelə müxtəlif ayinçi (molokanlar və s.) icmalar ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda pravoslavlıq rus və gürcü pravoslav kilsələrindən ibarətdir. Ölkədəki rus pravoslav kilsələri 2000-ci ildə təsis edilmiş Bakı və Xəzəryanı Yeparxiyasında birləşmişdir. Azərbaycanda həmçinin pravoslavlıqdan çıxmış köhnə ayinçiliyə mənsub 11 molokan icması da fəaliyyət göstərir. Xristianlığın digər bir qolu –protestantlıq, müxtəlif məzhəblərdən, lüteranlıq, baptizm, yeddinci günün adventistləri, əllincilər, yahova şahidləri icmalarından ibarətdir. Sonrakı bölmələrdə bu məzhəblər haqqında daha ətraflı məlumat veriləcəkdir.